KẺ ĐI NGƯỢC XU THẾ: NHẬN DIỆN VÀ ỨNG PHÓ VỚI “RÀO CẢN BẢO THỦ” TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SỐ

Lịch sử phát triển luôn là một dòng chảy không ngừng, nơi những giá trị cũ, lạc hậu buộc phải nhường chỗ hoặc chuyển mình để tương thích với cái mới. Thế nhưng, hành trình ấy chưa bao giờ bằng phẳng. Tại Việt Nam, nhìn lại chặng đường hơn ba mươi năm qua, mỗi khi một làn sóng công nghệ mới xuất hiện, chúng ta lại chứng kiến một kịch bản quen thuộc: sự giằng co quyết liệt giữa tư duy đổi mới, cấp tiến và thế lực bảo thủ, trì trệ.
Hôm nay, khi cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số đang định hình lại từng ngõ ngách của đời sống xã hội, “cuộc chiến” ngầm này lại một lần nữa trỗi dậy. Một bộ phận không nhỏ những người mang tư duy cũ kỹ đang cố dùng quyền lực để trì hoãn bánh xe lịch sử. Làm sao để nhận diện và ứng xử với họ?

Bài học lịch sử: Khi Internet từng bị coi là “hiểm họa”

Để hiểu được bản chất của sự chống đối hôm nay, hãy ngược dòng thời gian về những năm 1990, khi Việt Nam đứng trước ngưỡng cửa hội nhập Internet toàn cầu. Ngày nay, thật khó tưởng tượng một cuộc sống thiếu mạng Internet, nhưng ở thời điểm đó, việc đưa Internet vào Việt Nam đã phải trải qua những cuộc tranh luận, thậm chí là sự cản trở gay gắt từ những cái đầu “lo sợ”.

Họ sợ điều gì? Họ sợ sự mất kiểm soát, sợ những luồng thông tin không thể quản lý bằng phương pháp truyền thống, và trên hết, họ sợ sự thay đổi sẽ làm lung lay trật tự cũ mà họ đã quen thuộc. Phải nhờ vào sự kiên trì, dũng cảm và tầm nhìn vượt thời gian của những nhà quản trị tân tiến thời bấy giờ, Internet mới được khai phóng, trở thành bệ phóng cho kinh tế – xã hội Việt Nam cất cánh suốt ba thập kỷ qua.

Đáng tiếc thay, lịch sử đang lặp lại. Trước sự bùng nổ của mạng xã hội, các nền tảng số, và gần đây nhất là AI, một bộ phận lãnh đạo mang tư duy “không quản được thì cấm” lại tiếp tục đi vào vết xe đổ. Thay vì tìm cách thấu hiểu, ứng dụng để nâng cao hiệu quả công việc, họ chọn cách ngăn cấm, dọa nạt, tạo ra những rào cản vô hình đối với cấp dưới – những người đang khát khao đổi mới.

Cần khẳng định rằng, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ tại Việt Nam hiện nay không phải là trào lưu tự phát của một bộ phận nhỏ lẻ nào, mà là chủ trương chiến lược, xuyên suốt từ Trung ương. Hàng loạt nghị quyết của Đảng và chương trình hành động của Chính phủ đã xác định công nghệ, đổi mới sáng tạo là động lực cốt lõi để đất nước bứt phá. Vì vậy, sự cản trở từ một số lãnh đạo bảo thủ ở cấp cơ sở không chỉ là việc chèn ép cấp dưới, mà thực chất là biểu hiện của căn bệnh “trên nóng, dưới lạnh”, đi ngược lại định hướng chung của quốc gia.

Nhận diện bộ phận “ngược xu thế”: Họ là ai?

Bất chấp chủ trương lớn từ thượng tầng, bộ phận lãnh đạo bảo thủ, trì trệ này vẫn âm thầm tạo ra những “điểm nghẽn” ở cơ sở và không khó để nhận diện qua những đặc điểm sau:

– Tư duy “Không quản được thì cấm”: Đây là phản xạ tự nhiên của họ trước bất kỳ cái mới nào. Khi thấy nhân viên, cấp dưới sử dụng các công cụ công nghệ mới, ứng dụng AI hay khai thác mạng xã hội để tối ưu hóa công việc, phản ứng đầu tiên của họ không phải là khuyến khích hay tìm hiểu, mà là ban hành các quy định cấm đoán hoặc hạn chế tối đa với lý do “bảo mật”, “an toàn” hay “không chính thống”.

– Sợ công nghệ và sợ mất quyền lực (“giữ ghế”): Bản chất của công nghệ, đặc biệt là chuyển đổi số, là tính minh bạch, nhanh chóng và giảm bớt các khâu trung gian. Điều này vô tình triệt tiêu những đặc quyền, đặc lợi từ cơ chế “xin – cho” rườm rà mà họ đang nắm giữ. Khi mọi quy trình đều được số hóa, sự thiếu năng lực và tính quan liêu của họ sẽ bị phơi bày. Họ sợ công nghệ không phải vì nó có hại, mà vì nó đe dọa đến “cái ghế” và tầm ảnh hưởng mà họ đang thụ hưởng.

– Thờ ơ với tri thức mới, bám víu vào kinh nghiệm cũ: Họ thường tự hào về “kinh nghiệm dày dặn” nhưng thực chất là sự lười biếng trong việc cập nhật kiến thức. Họ coi thường các sáng kiến chuyển đổi số, cho đó là trò “vẽ vời”, tốn kém, và luôn tìm cách dập tắt sự sáng tạo của người trẻ bằng những câu nói quen thuộc: “Trước giờ không có cái đó vẫn làm tốt, việc gì phải bày vẽ?” hay “Công nghệ chỉ là ảo, kinh nghiệm thực tế mới là thật”.

– Sử dụng quyền uy để đe dọa: Khi không thể thuyết phục bằng lý lẽ, họ sử dụng quyền lực của người đứng đầu để áp chế. Họ dọa nạt, đánh giá thi đua kém, hoặc gây khó khăn cho những người cố gắng đưa công nghệ vào quy trình làm việc. Họ tạo ra một bầu không khí sợ hãi, khiến cấp dưới không dám đổi mới sáng tạo mà chỉ biết “mũ ni che tai”, làm việc theo lối mòn để được an toàn.

Nên ứng phó và đối xử thế nào với những “rào cản” này?

Sự ngăn cản của bộ phận bảo thủ là một lực cản lớn, nhưng không thể ngăn được dòng chảy tất yếu của thời đại. Để ứng phó với lực lượng này, chúng ta cần một chiến lược vừa khôn khéo, vừa kiên quyết:

– Chứng minh bằng hiệu quả thực tế (“Nói có sách, mách có chứng”): Đối với những người bảo thủ, mọi lý thuyết về công nghệ đều vô nghĩa cho đến khi họ nhìn thấy kết quả. Cách tốt nhất để vượt qua rào cản là lặng lẽ nhưng quyết liệt triển khai các cải tiến nhỏ, mang lại hiệu quả vượt trội, tiết kiệm thời gian và công sức rõ rệt. Khi những con số, sản phẩm thực tế chứng minh được giá trị, những người cản trở sẽ tự rơi vào thế yếu và buộc phải chấp nhận, vì không thể phủ nhận một kết quả tốt được số đông thừa nhận.

– Biến công nghệ thành “đồng minh” bảo vệ họ, thay vì “kẻ thù”: Đôi khi, sự chống đối xuất phát từ nỗi sợ bị gạt ra ngoài lề. Hãy khôn khéo giúp họ hiểu rằng, ứng dụng công nghệ không phải để cướp đi quyền lực hay vị trí của họ, mà là công cụ giúp họ quản lý tốt hơn, giảm thiểu sai sót và thậm chí là làm “đẹp” hơn cho thành tích của tập thể do họ đứng đầu. Hãy hướng dẫn, chia sẻ và cho họ cơ hội được đứng tên, được thụ hưởng thành quả từ những cải tiến số.

– Tận dụng áp lực từ thực tiễn và cấp trên: Chuyển đổi số hiện nay không còn là lựa chọn cá nhân, mà đã trở thành chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, thành dòng chảy bắt buộc của toàn xã hội. Khi các cơ quan cấp trên hoặc các đơn vị bạn liên tục đổi mới và gặt hái thành công, áp lực thi đua và dư luận sẽ đè nặng lên vai người đứng đầu. Hãy tận dụng các chủ trương, quyết định từ cấp cao hơn để làm bệ đỡ, hợp thức hóa các nỗ lực đổi mới trong đơn vị mình.

– Xây dựng mạng lưới đồng minh và bảo vệ lẫn nhau: Những người muốn đổi mới không nên đơn độc. Hãy kết nối, tạo thành một cộng đồng những người có cùng tư duy tiến bộ trong và ngoài tổ chức để chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nguồn lực và cùng nhau bảo vệ các sáng kiến sáng tạo trước sự dòm ngó, trừng phạt của tư duy cũ.

– Kiên nhẫn và tin tưởng vào sự đào thải tự nhiên: Lịch sử đã chứng minh, những người đi ngược lại xu thế cuối cùng đều bị tụt hậu và bị gạt ra ngoài lề. Thời gian và sự phát triển vũ bão của xã hội sẽ tự làm nhiệm vụ “sàng lọc” tự nhiên. Những người không chịu thay đổi, giữ khư khư “cái ghế” bằng sự bảo thủ sẽ sớm bị đào thải bởi chính sự bất lực trước những yêu cầu công việc ngày càng cao của thời đại mới.

Lời kết

Chuyển đổi số hay ứng dụng công nghệ không đơn thuần là việc mua sắm máy móc, cài đặt phần mềm, mà là cuộc cách mạng về tư duy. Sự chống đối của một bộ phận lãnh đạo bảo thủ suy cho cùng chỉ là những nỗ lực tuyệt vọng nhằm níu giữ những hào quang của quá khứ.

Thế hệ những người trẻ, những nhà quản trị tiến bộ hôm nay cần giữ vững ngọn lửa nhiệt huyết, kiên trì và khôn khéo đi xuyên qua những rào cản đó. Bởi vì, tương lai không thuộc về những người sợ hãi thay đổi, mà thuộc về những người dám dấn thân, nắm bắt công nghệ để phụng sự xã hội và thúc đẩy đất nước đi lên./.