KHI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CHỈ LÀ NGHỆ THUẬT “XÀO XÁO” VÀ NỖI SỢ RỜI XA CÁI BÓNG “CHÍNH THỐNG”

Có một sự lãng mạn hóa vẫn thường tồn tại trong tâm thức của số đông khi nhìn vào giới học thuật: người ta tin rằng mỗi tấm bằng thạc sĩ, tiến sĩ được trao đi là một lần nhân loại đón nhận thêm những phát kiến mới mẻ, những chân trời tri thức vừa được khai phá từ hư không. Hình ảnh người làm nghiên cứu hiện lên như những nhà giả kim hay những người thợ mỏ cần mẫn đào sâu vào lòng đất tối để mang về thứ kim loại chưa từng có tên trên bảng tuần hoàn.

Nhưng nếu có dịp bước qua cánh cửa trang nghiêm của tháp ngà và tiến thẳng vào “khu bếp” thực sự của hàng ngàn luận văn, luận án đang được sản xuất mỗi năm, sự thật lại mang một mùi vị trần trụi hơn rất nhiều. Thay vì những phòng thí nghiệm của sự sáng tạo nguyên bản, chúng ta thường bắt gặp một dây chuyền “chế biến thực phẩm” khổng lồ. Ở đó, phần lớn các đề tài không phải là sự khai sinh ra cái mới, mà đơn thuần là một cuộc “xào xáo” những nguyên liệu đã cũ mèm để cho ra một món ăn vừa vặn với khẩu vị của một hội đồng chấm duyệt nào đó. Tệ hại hơn, không ít người còn chẳng buồn tự tay phối trộn nguyên liệu; họ chép lại nguyên xi công thức của người đi trước, rắc thêm chút tiêu, bớt đi chút muối rồi đường hoàng dán nhãn “công trình nghiên cứu mới”.

Tại sao giới nghiên cứu lại tự trói mình vào những công thức cũ kỹ ấy? Và từ bao giờ, hai chữ “chính thống” lại trở thành chiếc phao cứu sinh cho sự bất lực sáng tạo, bất chấp việc thứ “chính thống” đó có thể đã lạc hậu từ hàng chục năm trước?

1. Nghệ thuật “xào xáo” và căn bếp chiều lòng thực khách

Hãy bắt đầu bằng sự thật đầu tiên: bản chất của đa số các đề tài nghiên cứu hiện nay giống hệt công việc của một đầu bếp thực dụng. Thịt, cá, rau củ, gia vị – tức các lý thuyết nền tảng, các mô hình toán học, các khái niệm kinh điển và nguồn dữ liệu thứ cấp – đều đã nằm sẵn trên kệ. Người làm luận văn hiếm khi tự trồng lấy một giống rau mới hay phát hiện ra một loại gia vị chưa từng được biết đến. Công việc chủ yếu của họ là nhặt thứ này một ít, thứ kia một nắm, cho vào chảo và đảo đều.

Thực ra, nếu xét một cách công bằng, việc sử dụng các “nguyên liệu có sẵn” không phải là cái tội. Tri thức nhân loại luôn có tính kế thừa; ngay cả Isaac Newton cũng từng nói về việc đứng trên vai những người khổng lồ. Một đầu bếp tài năng có thể dùng những nguyên liệu quen thuộc để tạo ra một cấu trúc hương vị đột phá, giải quyết được bài toán dinh dưỡng cho một nhóm đối tượng đặc thù trong điều kiện khắc nghiệt. Trong nghiên cứu cũng vậy: nếu sự kết hợp các lý thuyết sẵn có giúp giải quyết triệt để một vấn đề hóc búa của thực tiễn mà trước nay chưa ai giải được, sự “phối trộn” đó vẫn mang giá trị khoa học đích thực.

Thế nhưng, bi kịch nằm ở chỗ mục đích của việc “xào xáo” trong rất nhiều luận văn hiện nay không phải để tạo ra giá trị dinh dưỡng cho thực tiễn, mà chỉ để phù hợp với một loại khẩu vị cố định. “Thực khách” ở đây không phải là xã hội, không phải là doanh nghiệp, càng không phải là những người đang trực tiếp vật lộn với bài toán thực tế ngoài đời. Thực khách duy nhất mà tác giả luận văn nhắm tới là vài vị ngồi trong hội đồng nghiệm thu.

Khi mục tiêu tối thượng chỉ là “nấu sao cho vừa miệng hội đồng để qua môn, lấy bằng”, toàn bộ quá trình nghiên cứu biến chất thành một dịch vụ chiều khách. Người viết tìm hiểu xem thầy A thích trích dẫn trường phái nào, thầy B dị ứng với thuật ngữ gì, khung chương mục chuẩn của cơ sở đào tạo yêu cầu mấy chương, mỗi chương mấy tiết. Rồi họ bắt đầu cắt gọt: chỗ này thừa thực tế nhưng trái ý thầy thì gọt bỏ; chỗ kia sáo rỗng nhưng đúng “khẩu vị” kinh viện thì bồi đắp thêm. Kết quả là những cuốn luận văn dày cộp ra đời, trình bày đẹp đẽ, bố cục cân đối đến từng mi-li-mét như một mâm cỗ cưới làm bằng nhựa – nhìn thì bắt mắt trên bàn tiệc học thuật, nhưng hoàn toàn không thể nuốt trôi khi mang ra ứng dụng vào đời sống thực.

2. Từ “gia giảm gia vị” đến hành vi đánh cắp ý tưởng dưới vỏ bọc khoa học

Nếu nhóm thứ nhất dừng lại ở việc “xào xáo” các nguyên liệu rời rạc thành một món ăn theo đơn đặt hàng, thì nhóm thứ hai còn đi xa hơn một bước trên con đường thoái hóa: đạo nhái công thức thông qua thủ thuật tăng giảm gia vị.

Ai từng đọc qua danh mục đề tài thạc sĩ, tiến sĩ ở nhiều lĩnh vực sẽ dễ dàng nhận ra một công thức nhân bản vô tính quen thuộc đến nhàm chán. Một người đi trước mất nhiều năm trời trăn trở để xây dựng thành công đề tài: “Xây dựng mô hình X nhằm tối ưu hóa hoạt động Y trong điều kiện Z tại khu vực A”. Ngay lập tức, hàng chục người đi sau lao vào xâu xé cái khung ấy. Người thứ nhất đổi “khu vực A” thành “khu vực B”. Người thứ hai giữ nguyên khu vực nhưng đổi mốc thời gian từ “giai đoạn 2015-2020” sang “giai đoạn 2020-2025”. Người thứ ba thay đối tượng “doanh nghiệp vừa và nhỏ” bằng “doanh nghiệp nhà nước”.

Họ lấy toàn bộ khung lý thuyết, toàn bộ cấu trúc lập luận, toàn bộ phương pháp tiếp cận và thậm chí cả các giải pháp kiến nghị của công trình gốc, rồi chỉ việc thay số liệu mới vào, chỉnh sửa vài câu chữ, thêm một chút muối, bớt một chút đường. Sau vài tháng cắt dán và biên tập lại câu văn để lách qua các phần mềm kiểm tra trùng lặp văn bản, một “công trình khoa học mới” được khai sinh.

Hãy gọi đúng tên của hiện tượng này: đó là sự ăn cắp ý tưởng, là hành vi đạo văn ở cấp độ cấu trúc và là sự vi phạm trắng trợn liêm chính học thuật.

Lâu nay, chúng ta thường hiểu khái niệm đạo văn (plagiarism) một cách quá hẹp và cơ học – rằng chỉ khi nào chép nguyên văn câu chữ của người khác mà không mở ngoặc kép hay không ghi nguồn thì mới là đạo văn. Nhưng phần hồn của một công trình nghiên cứu không nằm ở những con chữ bề mặt; nó nằm ở cấu trúc tư duy, cách đặt vấn đề và con đường giải quyết vấn đề. Khi một người bê nguyên bộ khung tư duy của người khác về làm của mình, chỉ thay đổi vài biến số đầu vào cho khác đi đôi chút, anh ta không hề thực hiện một lao động khoa học nào cả. Anh ta chỉ đang làm công việc của một người thợ chép tranh, đổi màu áo của nhân vật từ xanh sang đỏ rồi ký tên mình vào góc dưới bức họa.

Nguy hiểm hơn, kiểu đạo văn cấu trúc này lại cực kỳ an toàn trong môi trường học thuật chuộng hình thức. Nó không bị máy móc phát hiện, lại có vẻ ngoài rất “chuẩn chỉnh” vì được sao chép từ một công trình đã thành công trước đó. Sự dung túng cho lối làm việc “tăng giảm gia vị” này đã tạo ra một nền khoa học tầm gửi – nơi hàng trăm luận văn sinh sôi nảy nở trên thân xác của một vài ý tưởng gốc hiếm hoi, hút cạn sinh khí của hoạt động nghiên cứu và chỉ để lại một rừng tài liệu rác vô hồn trong thư viện.

3. Cái bẫy “Chính thống”: Chiếc phao cứu sinh của sự bất lực tư duy

Khi bị chất vấn về sự nghèo nàn, lặp lại và thiếu vắng tính đột phá trong nghiên cứu, những “đầu bếp học thuật” này luôn có sẵn một tấm khiên kiên cố để tự vệ: sự “chính thống”.

Họ bảo vệ sự rập khuôn của mình bằng lý lẽ rằng nghiên cứu phải tuân theo lý luận chính thống, phải bám sát các giáo trình chuẩn, các tài liệu kinh điển, các quy định, điều lệnh hay khung mẫu đã được ban hành và thừa nhận rộng rãi. Bất kỳ ý tưởng nào nằm ngoài các văn bản đã đóng dấu, bất kỳ cách tiếp cận nào khác với cấu trúc 3 chương, 4 chương truyền thống đều bị họ nhìn nhận với ánh mắt nghi kỵ, coi đó là “tự diễn biến” trong học thuật, là “phi chính thống”, là thiếu cơ sở lý luận.

Nhưng nếu lột bỏ lớp vỏ ngôn từ hào nhoáng ấy ra, chúng ta sẽ thấy một sự thật trần trụi: sự tôn sùng mù quáng đối với cái gọi là “chính thống” thực chất là biểu hiện cao nhất của sự bất lực tư duy.

Đối với những người làm nghiên cứu theo lối tầm gửi, cái “chính thống” không phải là nền tảng để họ bật cao hơn, mà là chiếc nạng gỗ duy nhất giúp họ đứng vững. Họ cần một công thức có sẵn được đóng mác “chuẩn mực” vì bản thân họ hoàn toàn không có khả năng tự quan sát thực tiễn, tự phân tích mâu thuẫn và tự tổng hợp thành tri thức mới. Hãy thử tưởng tượng, nếu ngày mai tước bỏ hết các mẫu đề cương có sẵn, cấm sao chép cấu trúc của các luận văn năm trước, và đặt họ trước một bài toán hoàn toàn mới của thực tiễn – một tình huống chưa từng được ghi trong sách giáo khoa hay tài liệu hướng dẫn nào – họ sẽ lập tức “chịu chết”. Họ sẽ tê liệt hoàn toàn, không thể viết nổi một trang giấy nào khả dĩ có thể mang ra sử dụng được.

Một người thợ xây chỉ biết xếp gạch theo đúng bản vẽ mẫu thì không thể gọi là kiến trúc sư. Tương tự, một người mang danh thạc sĩ, tiến sĩ nhưng chỉ có thể viết khi có sẵn một “tài liệu chính thống” để dựa dẫm, trích dẫn và diễn giải lại, thì người đó mới chỉ dừng ở trình độ của một học viên chép bài chăm chỉ.

Đáng buồn thay, thứ mà họ ôm khư khư như báu vật và gọi là “chính thống” ấy, trong rất nhiều trường hợp, đã lạc hậu lắm rồi.

Thế giới thực tiễn vận động với tốc độ theo cấp số nhân. Công nghệ thay đổi từng ngày, phương thức sản xuất, quản trị, xung đột, kinh tế và xã hội biến chuyển từng giờ. Những lý thuyết, mô hình hay giáo điều được đúc kết từ ba mươi, năm mươi năm trước – dù từng rực rỡ và đúng đắn đến đâu trong bối cảnh lịch sử của nó – cũng không thể giữ nguyên giá trị vĩnh cửu. Cái gọi là “chính thống” của ngày hôm nay chẳng qua là một cái mới của ngày hôm qua đã được thời gian hóa thạch. Khi hoàn cảnh thực tiễn đã sang trang, những nguyên lý cũ kỹ nếu không được xét lại, bổ sung hoặc thay thế sẽ trở thành lực cản.

Ấy vậy mà trong nhiều “căn bếp” nghiên cứu, người ta vẫn bắt buộc phải dùng công thức nấu ăn từ thời bao cấp để chế biến thực phẩm cho kỷ nguyên số. Người nghiên cứu buộc phải gọt chân cho vừa giày: cố gắng bóp méo những dữ liệu sống động của hiện tại để nhét vừa vào những chiếc khuôn lý thuyết chật chội của quá khứ. Khi thực tiễn mâu thuẫn với “sách chính thống”, thay vì dũng cảm dùng thực tiễn để hiệu chỉnh lại sách vở, họ lại chọn cách phủ nhận thực tiễn để bảo vệ sự toàn vẹn của giáo điều. Một nghiên cứu được xây dựng trên một nền tảng đã lỗi thời như thế, ngay từ khi đặt bút viết dòng đầu tiên, đã mang bản án tử hình về mặt giá trị ứng dụng.

4. Tại sao người ta sợ cái mới?

Câu hỏi đặt ra là: Tại sao những người có học hàm, học vị, có thời gian và công cụ trong tay lại không chịu tìm tòi để làm ra cái mới? Tại sao họ cam tâm làm người “xào nấu” lại đồ thừa thay vì làm người khai phá?

Câu trả lời nằm ở sự cộng hưởng giữa tâm lý cầu an cá nhân và cơ chế đánh giá mang tính hình thức.

Thứ nhất, cái mới luôn đi kèm với rủi ro học thuật:

Tìm tòi một hướng đi mới đồng nghĩa với việc bước vào vùng đất chưa có bản đồ. Ở đó, người nghiên cứu có thể sai, có thể thất bại, và chắc chắn sẽ phải đối mặt với sự phản biện gay gắt từ những người đang nắm giữ quyền lực học thuật – những người vốn đã xây dựng toàn bộ uy tín của mình trên nền tảng của các lý thuyết “chính thống” cũ. Phủ nhận hoặc vượt qua cái cũ đôi khi bị coi là sự thách thức đối với uy quyền của các bậc tiền bối trong hội đồng. Ngược lại, đi theo lối mòn, trích dẫn đúng sách của thầy, làm đúng khuôn mẫu đã có hàng trăm người đi qua thì an toàn tuyệt đối. Giữa một bên là con đường chông gai chưa chắc được công nhận và một bên là tấm thảm đỏ êm ái dẫn thẳng tới tấm bằng, số đông thực dụng sẽ chọn sự an toàn.

Thứ hai, bệnh thành tích và sự đánh tráo khái niệm giữa “bằng cấp” và “năng lực giải quyết vấn đề”:

Khi mục tiêu của việc học lên cao không bắt nguồn từ nỗi bức xúc trước một bài toán thực tiễn cần lời giải, mà bắt nguồn từ nhu cầu làm đẹp hồ sơ, thăng tiến hay đạt chuẩn ngạch bậc, thì bản thân cuốn luận văn chỉ là một thủ tục hành chính kéo dài. Mà đã là thủ tục, nguyên tắc tối thượng là nhanh, gọn, ít tốn kém công sức nhất và đúng quy trình nhất. Không ai dại gì bỏ ra hàng năm trời vắt óc sáng tạo cho một thứ chỉ dùng để nộp lưu chiểu rồi khóa trái trong tủ kính.

Thứ ba, sự thiếu hụt trải nghiệm thực chiến:

Muốn tạo ra cái mới có giá trị dùng được, người nghiên cứu phải tắm mình trong thực tiễn, phải nhìn thấy chỗ rạn nứt giữa lý thuyết cũ và đời sống thực. Nhưng rất nhiều người làm nghiên cứu hiện nay đi từ giảng đường này sang giảng đường khác, từ cuốn sách này sang cuốn sách khác mà chưa từng một lần trực tiếp va đập với đối tượng nghiên cứu ngoài đời thực. Không có chất liệu thực tiễn nuôi dưỡng, trí tưởng tượng và tư duy phản biện của họ khô héo dần. Khi đầu óc trống rỗng trước thực tế, thứ duy nhất họ có thể bấu víu vào chính là những cuốn sách giáo khoa cũ kỹ trên giá.

5. Phá bỏ công thức cũ: Trả lại bản chất khai phá cho nghiên cứu khoa học

Khoa học chân chính chưa bao giờ là công việc của những người thợ sao chép hay những đầu bếp chỉ biết nấu theo sách hướng dẫn. Lịch sử tiến bộ của nhân loại, từ khoa học tự nhiên, kỹ thuật công nghệ cho đến khoa học xã hội và nghệ thuật quân sự, đều được viết nên bởi những kẻ dám nghi ngờ cái “chính thống” đã lỗi thời.

Nếu Galileo chấp nhận sự “chính thống” của thuyết Địa tâm, nếu Einstein dừng lại ở sự hoàn hảo “chính thống” của cơ học cổ điển Newton, hay nếu các nhà lý luận chiến lược chỉ biết rập khuôn giáo điều từ những cuộc chiến tranh thế kỷ trước cho chiến trường hiện đại, nhân loại hẳn đã dậm chân tại chỗ trong bóng tối của sự giáo điều.

Để thoát khỏi cảnh “xào xáo” vô nghĩa trong nghiên cứu, đã đến lúc cần một cuộc thay đổi tận gốc rễ trong tư duy của cả người viết lẫn người đánh giá:

– Lấy tính hữu dụng của thực tiễn làm thước đo tối thượng: Một đề tài nghiên cứu, dù ở cấp độ thạc sĩ hay tiến sĩ, phải trả lời được câu hỏi cốt lõi: Nó giải quyết được vấn đề gì đang chảy máu trong thực tế? Và sản phẩm của nó có dùng được ngay không? Nếu một luận văn viết đúng hết mọi quy chuẩn hình thức, trích dẫn đầy đủ mọi kinh điển “chính thống”, nhưng khi mang ra áp dụng thử vào thực tế lại vô dụng, thì giá trị khoa học của nó bằng không. Ngược lại, một nghiên cứu có thể xù xì, có thể phá vỡ bố cục truyền thống, nhưng chỉ ra được một quy luật mới, một phương pháp mới giúp giải quyết hiệu quả bài toán thực tiễn, đó mới là vàng ròng của tri thức.

– Xem tài liệu “chính thống” là điểm xuất phát, không phải điểm kết thúc: Kế thừa tri thức đi trước là cần thiết, nhưng người làm nghiên cứu phải đứng trên tài liệu chứ không phải quỳ dưới tài liệu. Hãy đọc cái cũ để biết người đi trước đã làm được đến đâu, chỗ nào họ làm chưa tới, chỗ nào bối cảnh mới đã làm cho lý thuyết của họ trở nên bất cập. Khoảng trống nơi lý thuyết “chính thống” bắt đầu bất lực chính là nơi nghiên cứu khoa học thực sự bắt đầu.

– Định nghĩa lại liêm chính học thuật từ chiều sâu tư duy: Cần phải chấm dứt sự dễ dãi đối với những đề tài “bình mới rượu cũ” hay “rượu mới bình đi mượn”. Một hội đồng khoa học nghiêm túc phải có dũng khí bác bỏ những công trình chỉ thay số liệu, đổi địa danh trên một khung sườn sao chép, đồng thời phải đủ bản lĩnh và độ mở tư duy để bảo vệ những ý tưởng mới mẻ, gai góc dù chúng có thể đi ngược lại những nếp nghĩ quen thuộc bấy lâu nay.

Suy cho cùng, danh xưng thạc sĩ hay tiến sĩ không phải là phần thưởng cho sự ngoan ngoãn làm theo công thức, càng không phải là giấy chứng nhận cho kỹ năng “xào nấu” chữ nghĩa điêu luyện. Giá trị thực sự của một người làm nghiên cứu nằm ở bản lĩnh dám bước ra khỏi vùng an toàn của những giáo điều cũ kỹ, dám đối diện với sự trần trụi của thực tiễn để viết nên những dòng tri thức sống động – những thứ thực sự có ích cho đời, chứ không phải những món ăn giả tạo chỉ để bày biện trên bàn tiệc của sự hư danh./.