Lâu lâu, bạn sẽ thấy một người của quá khứ (bạn bè một thời, anh em từng giao lưu…) đã lâu không gặp, bỗng hôm nay gọi lại cho bạn, vì bạn không có số điện thoại của họ, lâu rồi không có tiếp xúc gì, họ xưng tên, vồn vã, và nhờ vả một việc gì đó. Rồi xong việc thậm chí họ không một lời cảm ơn, và lại chìm trong im lặng. Loại đó hãy cẩn trọng, bóc mẽ chúng và nên tránh xa.
Trong xã hội hiện đại, việc một người quen cũ từ quá khứ bất ngờ xuất hiện với thái độ vồn vã không còn là chuyện hiếm gặp. Tuy nhiên, đây thường là sự tái kết nối mang tính công cụ. Mục đích của họ không coi bạn là một người bạn có cảm xúc, mà chỉ là một nguồn lực để giải quyết khó khăn hiện tại. Họ sử dụng thủ đoạn “vốn xã hội ngủ quên” và sự thân mật giả tạo để làm giảm sự phòng vệ, ép buộc sự giúp đỡ thông qua các ràng buộc đạo đức ngầm định. Họ xuất hiện đột ngột, nhờ vả khẩn thiết, và biến mất ngay sau khi đạt được mục đích mà không một lời cảm ơn.
Hành vi lợi dụng này thường xuất phát từ những cấu trúc nhân cách phức tạp, đặc biệt là nhóm “Bộ ba đen tối”. Thứ nhất, chứng rối loạn nhân cách ái kỷ (Narcissism) – họ tin vào sự đặc biệt của bản thân và quyền được hưởng thụ nguồn lực từ người khác mà không cần đáp lại. Việc nhờ vả được họ coi là sự “ban phát cơ hội” cho bạn để giúp đỡ một nhân vật quan trọng như họ. Họ thiếu khả năng thấu cảm, không quan tâm đến sự bất tiện hay căng thẳng mà mình gây ra cho người khác. Thứ hai, chủ nghĩa Machiavelli – coi các mối quan hệ là ván cờ; họ gọi cho bạn sau nhiều năm chỉ vì bạn là người có khả năng giải quyết vấn đề với “chi phí thấp nhất”. Thứ ba, tâm bệnh (Psychopathy), thể hiện qua sự thiếu hối lỗi – họ coi lời cảm ơn là một “chi phí” không cần thiết nếu không định sử dụng bạn trong tương lai gần.
Nhận diện các kiểu kẻ cơ hội hiện đại bao gồm:
– Kẻ đào mỏ thông tin – Nối lại quan hệ chỉ để hóng hớt bí mật nhằm nâng cao vị thế cá nhân.
– Kẻ leo lọt quan hệ – Nhờ giới thiệu với người có tầm ảnh hưởng, sau đó lờ bạn đi khi đạt mục đích.
– Kẻ trốn tránh trách nhiệm – Luôn sống trong trạng thái “khủng hoảng” giả tạo để biến bạn thành trung tâm hỗ trợ miễn phí 24/7.
– Kẻ đạo đức giả – Đưa ra “cơ hội” giúp bạn nhưng thực chất là để bạn làm hết công việc cho họ hưởng lợi.
Nhận biết đối tượng này không hề khó, đó là ở sự vồn vã mật ngọt thiếu cơ sở, hỏi thăm mang tính khai thác (thu nhập, quan hệ), và luôn tạo ra tình huống khẩn cấp để bạn không kịp suy nghĩ.
Dính vào quan hệ với đối tượng này mang hệ lụy và sự suy thoái tình bạn. Đòn giáng vào lòng tin – khiến nạn nhân cảm thấy hụt hẫng, bị xúc phạm và bị hạ thấp giá trị như một món đồ trong kho. Tạo ra sự hoài nghi, dẫn đến xu hướng thu mình, ngại xây dựng các kết nối mới, gây ra tình trạng “suy thoái tình bạn”. Đồng thời là sự suy thoái giá trị. Các sự kiện trọng đại (như đám cưới) bị biến thành giao dịch thương mại hời hợt khi mời những người đã lâu không liên lạc chỉ để trục lợi tài chính.
Để bảo vệ bản thân, chúng ta cần học cách xây dựng “hàng rào bảo vệ” tâm lý. Giao tiếp rõ ràng về cảm xúc và sự quá tải của bản thân thay vì buộc tội. Học cách nói “không”, không nợ bất kỳ ai một lời giải thích dài dòng khi từ chối một yêu cầu vô lý. Trong những trường hợp nhất định, kỹ thuật “Làm chậm” giúp abnj thoát khỏi loại người này, hãy trả lời rằng bạn cần thời gian xem xét lịch trình (kẻ cơ hội cần kết quả nhanh sẽ tự rút lui). Hoặc cách khác, hãy hỏi về động lực, trực diện hỏi tại sao họ lại nhớ đến bạn cho việc này sau một thời gian dài im lặng.
Marcus Aurelius cảnh báo hãy tránh xa “con sói giả làm bạn cừu”. Seneca nhấn mạnh tình bạn phải dựa trên sự hòa hợp đạo đức, là dòng chảy hai chiều của sự chia sẻ. Trong tâm thức người Việt, “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” là cội rễ nhân cách. Sự vô ơn là biểu hiện của một nhân cách khiếm khuyết. Việc nhận ra bản chất kẻ cơ hội là một món quà, xác nhận rằng họ không xứng đáng có mặt trong đời bạn.
Hãy tiếp tục là người tốt nhưng phải là người tốt có ranh giới. Đừng để những kẻ “chỉ đến hái quả rồi chặt cây” đứng trong khu vườn cuộc đời bạn./.
