Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu đầy biến động của thập niên 2020, Lực lượng Vũ trang Trung Quốc, với nòng cốt là Quân Giải phóng Nhân dân (PLA), đang trải qua những đợt chuyển mình sâu sắc nhất trong lịch sử 100 năm tồn tại. Không chỉ dừng lại ở việc hiện đại hóa khí tài hay mở rộng quy mô hạm đội, Bắc Kinh đang tiến hành một cuộc cách mạng về “phần mềm” – đó là cơ cấu nhân sự, hệ thống chỉ huy và chế độ quân hàm.
Hệ thống cấp bậc mới của Trung Quốc như một công cụ quản trị chiến lược, thể hiện mối quan hệ biện chứng giữa “Quân hàm” (Rank) và “Chức vụ” (Grade) – một đặc thù chính trị của PLA, trong đó có cuộc cải cách hạ sĩ quan mang tính bước ngoặt năm 2022 và đặc biệt là cấu trúc chỉ huy của các lực lượng mới thành lập sau cuộc cải cách tổ chức tháng 4/2024, bao gồm Lực lượng Hỗ trợ Thông tin (ISF), Lực lượng Không gian Vũ trụ (ASF) và Lực lượng Không gian Mạng (CSF). Bên cạnh đó là sự tích hợp của Cảnh sát Biển (Hải cảnh) vào hệ thống quân hàm của Cảnh sát Vũ trang (Vũ cảnh), phản ánh chiến lược “vùng xám” của Trung Quốc trên Biển Đông.
Để hiểu được hệ thống quân hàm hiện tại (Mô hình 07 và các sửa đổi mô hình 19/21/22), cần phải đặt nó vào dòng chảy lịch sử đầy biến động của tư duy quân sự Trung Quốc, nơi luôn tồn tại sự giằng co giữa tư tưởng “Hồng” (chính trị, bình đẳng) và “Chuyên” (kỹ thuật, thứ bậc).
Giai đoạn 1927-1955: Kỷ nguyên “Hồng quân” phi quân hàm: Trong giai đoạn đầu từ khi thành lập (1927) cho đến khi Chiến tranh Triều Tiên kết thúc, Hồng quân Trung Quốc hoạt động mà không có hệ thống quân hàm chính thức. Tư tưởng chủ đạo thời kỳ này là chủ nghĩa bình đẳng cách mạng, nơi cán bộ và chiến sĩ chỉ phân biệt nhau qua chức vụ chỉ huy thực tế (như Đại đội trưởng, Sư đoàn trưởng) mà không có phù hiệu phân biệt đẳng cấp. Điều này phù hợp với tính chất của chiến tranh du kích, nhưng đã bộc lộ hạn chế nghiêm trọng khi PLA bắt đầu tham gia các chiến dịch quy mô lớn và hiệp đồng quân binh chủng, đặc biệt là trong Chiến tranh Triều Tiên (1950-1953), nơi việc thiếu hệ thống cấp bậc rõ ràng gây khó khăn cho việc phối hợp với các đồng minh Liên Xô và Triều Tiên, cũng như trong công tác chỉ huy chiến trường.
Giai đoạn 1955-1965: Hệ thống quân hàm mô hình 55 và ảnh hưởng từ Xô Viết: Năm 1955 đánh dấu bước ngoặt đầu tiên khi PLA chính thức áp dụng hệ thống quân hàm (Mô hình 55), mô phỏng chặt chẽ theo mô hình của Liên Xô. Hệ thống này rất phức tạp, bao gồm cả cấp bậc Nguyên soái (Marshal) và Đại tướng (Senior General). Cụ thể, có 10 vị Nguyên soái và 10 vị Đại tướng được phong tặng, phản ánh công lao của các nhà lập quốc trong các cuộc chiến tranh trước đó. Đây là nỗ lực đầu tiên nhằm “chính quy hóa” quân đội, tạo ra một cấu trúc chỉ huy rõ ràng theo tiêu chuẩn quốc tế.
Giai đoạn 1965-1988: Bãi bỏ quân hàm và sự thống trị của chính trị: Dưới tác động của Cách mạng Văn hóa và sự rạn nứt trong quan hệ Xô-Trung, vào tháng 5/1965, Trung Quốc đã bãi bỏ toàn bộ hệ thống quân hàm. Quân đội quay trở lại mô hình “bình đẳng”, chỉ phân biệt giữa “Cán bộ” (người mang áo có 4 túi) và “Chiến sĩ” (người mang áo có 2 túi). Giai đoạn này, kéo dài hơn 20 năm, đã gây ra những tổn thất lớn về năng lực quản trị. Đỉnh điểm là trong Chiến tranh xâm lược Việt Nam 1979, việc thiếu hệ thống cấp bậc đã dẫn đến hỗn loạn trong chỉ huy khi các đơn vị bị xáo trộn hoặc khi chỉ huy trưởng hy sinh, người thay thế không có danh nghĩa pháp lý rõ ràng để tiếp quản quyền lực.
Giai đoạn 1988-2015: Khôi phục và ổn định (Mô hình 87/07): Nhận thấy sự lạc hậu so với các quân đội hiện đại, Đặng Tiểu Bình và các lãnh đạo sau này đã khôi phục hệ thống quân hàm vào năm 1988 (Mô hình 87). Tuy nhiên, hệ thống mới này khác biệt so với năm 1955: Không còn cấp Nguyên soái; thiết lập cấp bậc cao nhất là “Thượng tướng Nhất cấp” (First Class Colonel General) dự kiến dành cho các lãnh đạo tối cao, nhưng cấp bậc này chưa bao giờ được phong và chính thức bị bãi bỏ vào năm 1994; từ năm 1994, cấp bậc cao nhất của PLA được cố định ở mức Thượng tướng (3 sao).
Giai đoạn 2016-nay: Kỷ nguyên cải cách Tập Cận Bình (Cấu trúc kép giữa “Quân hàm” và “Chức vụ”, lấy chức vụ là cốt lõi quyền lực):Từ năm 2016, dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Tập Cận Bình, PLA bước vào giai đoạn cải cách “thấu cốt đoạt thai” (thay da đổi thịt). Trọng tâm là chuyển dịch từ mô hình “lấy Lục quân làm trung tâm” sang mô hình “Tác chiến Liên hợp” (Joint Operations), và điều này đòi hỏi một hệ thống quân hàm mới tương thích với cấu trúc chỉ huy của các Chiến khu (Theater Commands) và các quân chủng công nghệ cao.
Một đặc điểm độc đáo, thường gây nhầm lẫn cho các nhà quan sát phương Tây khi nghiên cứu về PLA, là sự tồn tại song song và mối quan hệ phức tạp giữa Quân hàm (Junxian) và Chức vụ (Zhiwu Dengji).
Trong PLA, “Chức vụ” mới là yếu tố quyết định quyền lực, đãi ngộ và thứ bậc thực tế, chứ không phải Quân hàm. Hệ thống này bao gồm 16 bậc, trải dài từ Chủ tịch Quân ủy Trung ương (CMC) đến Trung đội phó.
1. Chủ tịch Quân ủy Trung ương: (Dân sự), Chủ tịch nước/Tổng Bí thư.
2. Phó Chủ tịch Quân ủy TW: Thượng tướng (3 sao), Phó Chủ tịch CMC.
3. Ủy viên Quân ủy TW, Thượng tướng, Bộ trưởng Quốc phòng, TMT trưởng.
4. Tư lệnh Chiến khu (Chính): Thượng tướng, Tư lệnh Chiến khu, Tư lệnh Quân chủng.
5. Tư lệnh Chiến khu (Phó): Trung tướng, Phó Tư lệnh Chiến khu, Tham mưu trưởng.
6. Tư lệnh Quân đoàn (Chính): Thiếu tướng, Tư lệnh Tập đoàn quân (Group Army).
7. Tư lệnh Quân đoàn (Phó): Thiếu tướng / Đại hiệu, Phó Tư lệnh Tập đoàn quân.
8. Sư đoàn trưởng: Đại hiệu (Đại tá), Sư đoàn trưởng, Lữ đoàn trưởng.
9. Sư đoàn phó: Đại hiệu / Thượng tá, Lữ đoàn phó, Tham mưu trưởng Lữ đoàn.
10. Trung đoàn trưởng: Thượng tá / Trung tá.
11. Trung đoàn phó: Trung tá / Thiếu tá.
12. Tiểu đoàn trưởng: Trung tá / Thiếu tá.
13. Tiểu đoàn phó: Thiếu tá / Thượng úy.
14. Đại đội trưởng: Thượng úy / Trung úy.
15. Đại đội phó: Trung úy / Thiếu úy.
16. Trung đội trưởng: Thiếu úy.
Trước năm 2019, một sĩ quan có thể mang quân hàm Thiếu tướng nhưng giữ chức vụ Phó Tư lệnh Quân đoàn, trong khi một Thiếu tướng khác giữ chức vụ Tư lệnh Quân đoàn. Mặc dù cùng mang 1 sao, người thứ hai có quyền ra lệnh cho người thứ nhất vì chức vụ cao hơn.
Chính sách “Một chức vụ – Một quân hàm”: Từ tháng 12/2019, PLA bắt đầu cải cách để gắn chặt chức vụ với cấp bậc, nhằm chuyển sang hệ thống “lấy quân hàm làm trung tâm”. Mục tiêu là mỗi chức vụ chỉ tương ứng với một cấp quân hàm duy nhất, loại bỏ tình trạng chồng chéo (ví dụ: chức Sư đoàn trưởng trước đây có thể là Đại hiệu hoặc Thượng tá, nay chuẩn hóa là Đại hiệu).
Hệ thống sĩ quan PLA hiện hành được chia thành 3 hạng (Tướng, Tá, Úy) và 10 cấp.
Cấp Tướng (General Officers)
Khác với Hoa Kỳ (có 4 cấp tướng thời bình), PLA hiện chỉ duy trì 3 cấp tướng thường trực.
– Thượng tướng (Shang Jiang): Mang phù hiệu 3 sao vàng, cành tùng bao quanh. Đây là cấp bậc cao nhất của sĩ quan tại ngũ. Kể từ năm 1994, không còn cấp Đại tướng hay Nguyên soái. Thượng tướng thường được phong cho các Tư lệnh/Chính ủy Chiến khu, Tư lệnh Quân chủng và thành viên CMC. Việc thăng hàm Thượng tướng do Chủ tịch Tập Cận Bình trực tiếp ký và tổ chức lễ phong hàm trang trọng.
– Trung tướng (Zhong Jiang): Mang phù hiệu 2 sao vàng. Gồm Phó Tư lệnh Chiến khu, Tư lệnh Lục quân/Hải quân/Không quân thuộc Chiến khu.
– Thiếu tướng (Shao Jiang): Mang phù hiệu 1 sao vàng. Gồm Tư lệnh Tập đoàn quân (Group Army) hoặc chỉ huy các cơ quan cấp cục.
Cấp Tá (Field Officers) và “Đại hiệu”
Điểm khác biệt lớn nhất của PLA so với hệ thống phương Tây và Việt Nam là cấp bậc Đại hiệu (Da Xiao).
– Đại hiệu (Da Xiao): Mang phù hiệu 4 sao, 2 vạch dọc. Đây là cấp bậc đặc thù, nằm trên Thượng tá (Shang Xiao) và dưới Thiếu tướng. Trong biên dịch tiếng Anh, PLA dùng thuật ngữ “Senior Colonel”. Đại hiệu là sĩ quan đảm nhiệm chức vụ Sư đoàn trưởng (Division Commander) hoặc Lữ đoàn trưởng (Brigade Commander). Ở quân đội phương Tây, Lữ đoàn trưởng thường là Đại tá hoặc Chuẩn tướng. Do đó, Đại hiệu của PLA thực chất đóng vai trò tương đương “Chuẩn tướng” (Brigadier General) nhưng không được hưởng đãi ngộ cấp Tướng.
– Thượng tá (Shang Xiao): Mang phù hiệu: 3 sao, 2 vạch; Trung đoàn trưởng (Regiment Commander).
– Trung tá (Zhong Xiao): Mang phù hiệu 2 sao, 2 vạch; Tiểu đoàn trưởng (Battalion Commander).
– Thiếu tá (Shao Xiao): 1 sao, 2 vạch; Tiểu đoàn phó hoặc Đại đội trưởng thâm niên.
Cấp Úy (Company Officers)
– Thượng úy (Shang Wei): 3 sao, 1 vạch; Đại đội trưởng.
– Trung úy (Zhong Wei ): 2 sao, 1 vạch; Đại đội phó.
– Thiếu úy (Shao Wei): 1 sao, 1 vạch; Trung đội trưởng.
– Học viên (Xue Yuan): Phù hiệu trơn hoặc 1 vạch ngang, dành cho học viên sĩ quan đang đào tạo.
Cuộc cách mạng Hạ sĩ quan (NCO): Hệ thống “Tam đẳng thất cấp” (2022)
Một trong những nỗ lực hiện đại hóa quan trọng nhất nhưng ít được chú ý là cuộc cải cách toàn diện hệ thống Hạ sĩ quan (NCO) có hiệu lực từ ngày 31/03/2022. Trước đây, PLA phụ thuộc lớn vào lính nghĩa vụ phục vụ ngắn hạn (2 năm). Tuy nhiên, chiến tranh hiện đại với vũ khí công nghệ cao đòi hỏi nhân sự kỹ thuật phải phục vụ lâu dài.
Chuyển đổi từ “Nghĩa vụ” sang “Tình nguyện”: Hệ thống mới khuyến khích binh sĩ chuyển sang chế độ chuyên nghiệp (tình nguyện) sau 2 năm nghĩa vụ, trở thành xương sống kỹ thuật của quân đội.
Hệ thống NCO mới được chia thành 3 nhóm (Cao cấp, Trung cấp, Sơ cấp) với 7 bậc quân hàm cụ thể, thay thế cho hệ thống cũ phức tạp và thiếu đồng bộ.
Hạ sĩ quan Cao cấp (Senior NCOs)
– Quân sĩ trưởng Cấp 1: “Vua của các NCO”. Chuyên gia kỹ thuật đầu ngành (ví dụ: thợ máy trưởng tàu sân bay, chuyên gia tên lửa). Số lượng cực ít, đãi ngộ tương đương Sư đoàn phó.
– Quân sĩ trưởng Cấp 2: Chuyên gia cao cấp.
– Quân sĩ trưởng Cấp 3: Chuyên gia kỹ thuật cấp lữ đoàn/trung đoàn.
Hạ sĩ quan Trung cấp (Intermediate NCOs)
– Thượng sĩ Nhất (Quân sĩ trưởng Cấp 4 cũ): Thay đổi lớn: Gộp cấp Quân sĩ trưởng Cấp 4 cũ xuống nhóm Thượng sĩ. Đây là lực lượng nòng cốt kỹ thuật, phục vụ từ 12-16 năm.
– Thượng sĩ Nhì (Thượng sĩ cũ): Thay thế danh xưng “Thượng sĩ” cũ. Phục vụ từ 8-12 năm.
Hạ sĩ quan Sơ cấp (Junior NCOs)
– Trung sĩ: Giai đoạn đầu của quân nhân chuyên nghiệp (sau nghĩa vụ).
– Hạ sĩ: Cấp bậc đầu tiên sau khi hoàn thành 2 năm nghĩa vụ và ký hợp đồng chuyên nghiệp
Binh sĩ nghĩa vụ (Conscripts):
– Thượng đẳng binh (Shang Deng Bing): Năm thứ 2 nghĩa vụ.
– Liệt binh (Lie Bing): Năm thứ 1 nghĩa vụ.
Việc đổi tên và tái cấu trúc (đặc biệt là tạo ra Yi Ji Shang Shi và Er Ji Shang Shi) không chỉ là thay đổi danh xưng. Nó đi kèm với việc điều chỉnh thang bảng lương, chế độ nhà ở và phúc lợi gia đình, nhằm mục đích giữ chân nhân sự kỹ thuật cao trong thời gian dài (lên đến 30 năm hoặc hơn đối với Quân sĩ trưởng Cấp 1). Điều này giải quyết điểm yếu “thiếu người biết bấm nút” trong bối cảnh vũ khí PLA ngày càng hiện đại.
Tái cơ cấu chiến lược 2024: Sự trỗi dậy của các binh chủng mới
Tháng 4/2024 đánh dấu một sự kiện chấn động trong cơ cấu tổ chức của PLA: Việc giải thể Lực lượng Hỗ trợ Chiến lược (SSF) và thiết lập hệ thống 4 Binh chủng (Arms) trực thuộc Quân ủy Trung ương.
Được thành lập năm 2015, SSF từng được kỳ vọng là “cái ô” che phủ toàn bộ các hoạt động tác chiến không gian, mạng và điện tử. Tuy nhiên, mô hình này tỏ ra cồng kềnh, tạo thêm một lớp trung gian quan liêu giữa CMC và các lực lượng tác chiến thực tế. Việc giải thể SSF vào năm 2024 nhằm mục đích “làm phẳng” cơ cấu chỉ huy, giúp CMC nắm quyền kiểm soát trực tiếp các tài sản chiến lược nhạy cảm nhất.
Hệ thống quân hàm trong các lực lượng mới
– Lực lượng Hỗ trợ Thông tin (Information Support Force – ISF): Thành lập 19/04/2024, “Hệ thần kinh” của PLA, chịu trách nhiệm xây dựng và bảo vệ hạ tầng mạng lưới thông tin liên lạc, dữ liệu chiến trường. Tư lệnh ISF là Trung tướng Bi Yi, Chính ủy là Thượng tướng Li Wei. Đơn vị này được xếp hạng “Phó Chiến khu” (Deputy Theater Command Leader Grade), thấp hơn một bậc so với các Quân chủng (Lục, Hải, Không, Tên lửa) nhưng có vai trò phối hợp ngang hàng.
Từ 2026, sử dụng phù hiệu tay áo mới với màu sắc đặc trưng (chưa công bố chính thức nhưng dự kiến là màu tím hoặc lam sẫm tượng trưng cho phổ điện từ/thông tin).
– Lực lượng Không gian Vũ trụ (Aerospace Force – ASF): Quản lý vệ tinh, trạm phóng, theo dõi không gian và các năng lực tác chiến vũ trụ. Nhân sự chủ yếu chuyển từ Cục Hệ thống Không gian (Space Systems Department) của SSF cũ. Sĩ quan mang quân hàm PLA (thường là Lục quân hoặc biến thể mới), nhưng có chuyên môn kỹ thuật cao.
– Lực lượng Không gian Mạng (Cyberspace Force – CSF): Tác chiến mạng (tấn công/phòng thủ) và bảo vệ an ninh mạng quốc gia. Tư lệnh và Chính ủy mang hàm Trung tướng.
– Lực lượng Hỗ trợ Hậu cần Liên hợp (Joint Logistics Support Force – JLSF): Đảm bảo hậu cần chiến lược và chiến dịch cho toàn quân. Sử dụng quân hàm Lục quân nhưng có phù hiệu binh chủng Hậu cần riêng.
Cấu trúc 4+4 hiện nay trong PLA bao gồm 4 Quân chủng (Services: Lục quân, Hải quân, Không quân, Tên lửa) và 4 Binh chủng (Arms: Vũ trụ, Mạng, Thông tin, Hậu cần). Hệ thống quân hàm được áp dụng thống nhất, nhưng các Quân chủng có quyền lực chính trị (vị thế Grade) cao hơn các Binh chủng.
Đặc thù Quân chủng và phù hiệu nhận diện
Dù cùng chia sẻ hệ thống cấp bậc, mỗi quân chủng có màu sắc và quy tắc nhận diện riêng.
– Lục quân (PLAGF): Xanh lục (Pine Green), chiếm đa số, phù hiệu vai truyền thống.
– Hải quân (PLAN): Xanh đen (Dark Blue), duy nhất sử dụng phù hiệu cổ tay áo (Sleeve Insignia) cho lễ phục (kiểu quốc tế: vạch vàng quanh tay áo). Quân phục tác chiến màu “Blueberry” (đang dần thay thế bằng Mô hình 19/21 xám-xanh).
– Không quân (PLAAF): Xanh da trời (Air Force Blue), phù hiệu vai trên nền xanh dương.
– Tên lửa (PLARF): Xanh lá đậm & Vàng đất, màu sắc phối hợp đặc thù của lực lượng tên lửa chiến lược.
– Vũ cảnh (PAP): Xanh ô-liu đậm (Dark Olive), vạch đỏ trên phù hiệu của binh sĩ/Hạ sĩ quan.
Từ ngày 01/01/2026, 4 Binh chủng mới (ASF, CSF, ISF, JLSF) sẽ chính thức sử dụng phù hiệu tay áo dạng lá cờ để phân biệt, đánh dấu sự hoàn thiện về mặt nhận diện của cuộc cải cách 2024.
Lực lượng bán quân sự và chiến lược “Vùng Xám”
Trung Quốc sử dụng lực lượng bán quân sự một cách tinh vi để đạt mục tiêu quân sự mà không gây chiến tranh tổng lực. Hệ thống quân hàm đóng vai trò then chốt trong việc “hợp pháp hóa” chỉ huy quân sự đối với các lực lượng này.
– Cảnh sát Vũ trang Nhân dân (PAP): Từ năm 2018, PAP hoàn toàn thuộc Quân ủy Trung ương. Điều này có nghĩa là một sĩ quan PAP là một sĩ quan quân đội, không phải cảnh sát dân sự (thuộc Bộ Công an). Hệ thống quân hàm giống hệt PLA về cấu trúc (Thượng tướng đến Thiếu úy), chỉ khác tiền tố và màu sắc phù hiệu. Có nhiệm vụ bảo vệ an ninh nội địa, chống khủng bố, và hỗ trợ PLA trong thời chiến.
– Cảnh sát Biển (China Coast Guard – CCG): Việc chuyển CCG từ Cục Đại dương Nhà nước (dân sự) sang PAP (quân sự) vào năm 2018 đã quân sự hóa lực lượng này. Các chỉ huy tàu CCG hiện nay mang quân hàm sĩ quan Vũ cảnh (PAP), thường là Thiếu tá hoặc Trung tá. Cục trưởng Cảnh sát Biển mang hàm Thiếu tướng Vũ cảnh. Khi tàu CCG va chạm với tàu nước ngoài, đó không phải là hành động dân sự mà là hành động của một lực lượng vũ trang thuộc CMC. Điều này cho phép sự phối hợp chỉ huy liền mạch giữa tàu Hải cảnh (tuyến đầu) và tàu Hải quân (tuyến sau) thông qua hệ thống liên lạc và chỉ huy thống nhất của Chiến khu Nam bộ/Đông bộ. Quân phục mới 2024-2025riêng biệt với phù hiệu Cảnh sát Biển đặc trưng để khẳng định vị thế chấp pháp biển nhưng mang bản chất quân sự.
Hệ thống cấp bậc và quân hàm của Lực lượng Vũ trang Trung Quốc hiện nay không chỉ là một bảng danh mục hành chính, mà là tấm gương phản chiếu tham vọng và tư duy chiến lược của Bắc Kinh.
– Sự tập trung quyền lực: Việc cải cách hệ thống Chức vụ/Cấp bậc và giải thể SSF để thành lập các binh chủng trực thuộc CMC cho thấy nỗ lực tập trung quyền chỉ huy tối cao vào tay Chủ tịch Quân ủy Trung ương, loại bỏ các “vương quốc riêng”.
– Chuẩn bị cho chiến tranh hiện đại: Hệ thống Hạ sĩ quan “Tam đẳng Thất cấp” năm 2022 là sự đầu tư dài hạn cho nhân lực kỹ thuật, yếu tố quyết định trong tác chiến công nghệ cao.
– Hợp nhất Lục quân và Bán quân sự: Việc đồng bộ hóa quân hàm giữa PLA, PAP và CCG tạo nên một lực lượng tổng hợp, cho phép Trung Quốc linh hoạt sử dụng các công cụ từ “vùng xám” đến “chiến tranh nóng” dưới một cơ chế chỉ huy duy nhất.
Đối với các nhà hoạch định chính sách và quân sự quốc tế, việc theo dõi các thay đổi tinh vi trong hệ thống quân hàm – như sự xuất hiện của các phù hiệu ISF mới hay việc thăng hàm cho các chuyên gia vũ trụ – là chỉ dấu quan trọng để đánh giá năng lực và hướng đi của PLA trong những năm tới./.
